Stetoscoop  Behandeling?

    Introductie

    OriŽntatiefase

    Functietraining

    Reorganisatie en rehabilitatie

    Participatie

    Empathisch-directieve benadering

Hoezo behandeling? Was het syndroom van Korsakov dan niet blijvend en voor de rest van je leven? In zekere zin is dat waar. Als de symptomen na enkele maanden niet volledig zijn opgeklaard, wordt de diagnose definitief gesteld en is genezen niet meer mogelijk. Toch betekent dit niet dat er geen therapeutische mogelijkheden meer zijn. Alleen zijn die er niet op gericht de stoornis op te heffen, maar wel het functioneren te verbeteren. Vergelijk het met iemand die een andere beperking heeft, zoals blindheid. Ook al kan de visuele stoornis zelf niet hersteld worden, er kunnen strategieŽn en hulpmiddelen aangereikt worden die het mogelijk maken om de weg te vinden, te lezen, zelfstandig te wonen en noem maar op. Hetzelfde geldt voor de cognitieve beperkingen bij Korsakov. Het is mogelijk om patiŽnten anders en beter te leren omgaan met de beperkingen via het aanleren van nieuwe vaardigheden en het gebruik van hulpmiddelen. Dit type interventies wordt aangeduid met de term rehabilitatie. Het doel van rehabilitatie is het bevorderen van de kwaliteit van leven, de autonomie en de maatschappelijke integratie (zelfstandig wonen, werken, relaties,...). Toch komt niet elke patiŽnt in aanmerking voor een rehabilitatietraject. Bij zeer ernstige vormen van Korsakov is het het nodige leervermogen soms niet aanwezig of is de desoriŽntatie zo groot dat er gťťn verantwoorde risico's kunnen genomen worden. Voorafgaand aan een rehabilitatietraject is er dus nood aan goede diagnostiek en indicatiestelling.  

Eigenlijk is het niet mogelijk om van dť behandeling of dť therapeutische strategie te spreken bij Korsakov. Het specifieke ziekteverloop, met een acute en chronische fase, en de verschillen tussen patiŽnten, maken dat er op verschillende momenten andere zorgbehoeften en therapeutische mogelijkheden bestaan. Langs de zijde van de hulpverlening beantwoorden hieraan verschillende therapeutische modules of fasen die op het juiste moment kunnen doorlopen worden en samen een zorgprogramma vormen. Dit alles betekent dat je als patiŽnt of naastbetrokkene de opties steeds uitgebreid met de hulpverleners moet bekijken. 

In de paragrafen hieronder worden de verschillende behandelfasen besproken vanuit een typisch ziekteverloop waarbij een acuut Wernicke syndroom gevolgd wordt door een goede maar onvolledige recuperatie. Let wel, dit programma is gebaseerd op de werking in het UPC Sint-Kamillus in Bierbeek. Zorgprogramma's in andere regio's kunnen andere accenten leggen maar de kerningrediŽnten zijn vrijwel steeds gelijkaardig. Daarnaast is het ook belangrijk om te weten dat niet alle patiŽnten alle modules kunnen of moeten volgen.   

Fase 1: oriŽntatiefase

Deze fase is van toepassing bij een acuut Wernicke syndroom. De eerste doelstelling is het redden van een leven, het verbeteren van de algemene medische toestand en het voorkomen van verdere lichamelijke schade. Deze taak moet worden opgenomen door een algemeen ziekenhuis: op basis van een juiste inschatting en voorlopige diagnose, wordt onder andere behandeld met thiamine. De patiŽnt is nog erg delirant, verward en gedesoriŽnteerd. Een gesprek voeren is nauwelijks mogelijk door wartaal, chaotische gedachtegang, afleidbaarheid en moeilijkheden om de aandacht te richten. Soms zijn er psychotische belevingen, valse herkenningen, verstoring van het dag- en nachtritme, doolgedrag of agressie aanwezig. Als de patiŽnt medisch stabiel is maar de verwardheid of geheugenproblemen blijven aanhouden, dan zal dikwijls worden doorverwezen naar een dienst of ziekenhuis voor organische psychiatrie. De hulpverlening in deze fase is noodzakelijk residentieel, interdisciplinair en focust zich op verzorging, begrenzing en veiligheid. De omgeving is rustig, veilig en structurerend. De patiŽnt kan in het begin niet zelf instaan voor zijn basiszorg (wassen, kleden, eten,…) omwille van executieve stoornissen en ideationele apraxieŽn. Ook al is de patiŽnt nog erg verward, vanaf het moment dat zijn psychische toestand het toelaat, wordt begonnen met de fysische revalidatie. Die is erop gericht de kracht, de coŲrdinatie, het evenwicht en de mobiliteit te herstellen. 

Fase 2: functietraining 

De patiŽnt in deze fase is niet meer (sterk) verward en goed aanspreekbaar. In vergelijking tot de voorgaande fase is deze niet meer primair gericht op veiligheid en verzorging, maar des te meer op herstel van functie via actieve stimulatie en trainingHet doel is om de neuropsychologische en -motorische functies naar het hoogst mogelijke niveau te revalideren. De therapieŽn en activiteiten worden in deze fase uitgebreid met cognitieve functietraining (denkoefeningen, realiteits- en oriŽntatietraining, training van de aandachts- en executieve functies), vrijetijdsactiviteiten, wandelingen, ateliers voor creatieve of licht industriŽle activiteiten. Eventueel worden routes ingeoefend om centrale activiteiten buiten de afdeling te kunnen volgen. Behalve de therapeutische doelstellingen, is fase 2 is eigenlijk ook een diagnostische fase. Of de diagnose ‘Korsakov’ wordt weerhouden, zal immers afhangen van de residuele stoornissen die op een bepaald moment niet verder revalideerbaar blijken. Het einde van de tweede fase komt in zicht wanneer de klinische toestand stabiliseert en het functieherstel op zijn hoogst haalbare niveau is. Indien het herstel vrijwel volledig is, is een specifieke behandeling en opvolging voor alcoholgebruik zinvol. Indien het herstel onvolledig is, kan de diagnose van een licht, matig of ernstig Korsakov syndroom formeel gesteld worden en is er nood aan een indicatiestelling. Gegeven de residuele problemen ťn mogelijkheden, welke acties zijn nu het best aangewezen? Is er nood aan een residentiŽle woonvoorziening? Of komt de patiŽnt in anmerking voor een rehabilitatieprogramma? Deze programma's zijn gericht op het verwerven van meer zelfstandigheid, kwaliteit van leven en eigen kracht (zie fase 3). Helaas kunnen niet alle patiŽnten zo'n programma aan. Bij de inclusie wordt onder andere rekening gehouden met de ernst vande symptomen (mate van desoriŽntatie, geheugenstoornissen en executieve problemen), veiligheid, mobiliteit, houding naar alcohol etc.


Fase 3: reorganisatie en rehabilitatie

Fase 3 vertrekt van een definitieve diagnose 'Korsakov'. Nu de symptomen niet verder zullen opklaren en aanwezig zullen blijven, is de kernvraag hoe we ervoor kunnen zorgen dat de impact daarvan zo klein mogelijk blijft? Hoe kan je leven mťt Korsakov? Rehabilitatie is een ‘proces waarin activiteiten plaatsvinden die erop gericht zijn iemand met stoornissen en beperkingen te helpen diens levenskwaliteit en zelfzorgvermogen zo groot mogelijk te laten zijn, om zowel persoonlijk als maatschappelijk in tevredenheid te kunnen functioneren in woon-, werk- en andere milieus van keuze. Voor de korsakovpatiŽnt betekent dit in de eerste plaats leren omgaan met geheugenstoornissen en desoriŽntatie. 

Hoe verloopt nu een rehabilitatiemodule? Waar ligt de focus en welke zijn de belangrijkste ingrediŽnten? Grosso modo kan deze module op zijn beurt ingedeeld worden in een 3-tal subfasen. De eerste subfase staat in het teken van agendawerking en activering. Elke starter krijgt vanaf de eerste dag een agenda en het is de bedoeling dat die als een geheugenprothese wordt gebruikt. Hoe eenvoudig het ook lijkt, dit vergt een intensieve training over meerdere weken. De training wordt gecombineerd met intensieve psycho-educatie over het syndroom van Korsakov. In de tweede subfase staan externe routetraining, mobiliteit en alcohol centraal. Het werkterrein wordt terug verlegd naar de maatschappij. Gewapend met de agenda en andere hulpmiddelen leert de patiŽnt zijn weg vinden en steeds complexer wordende opdrachten tot een goed einde brengen. Omgaan met alcohol is een ander aspect van de therapieŽn. De derde en laatste subfase van de rehabilitatie staat in het teken van wonen en autonomie. De korsakovpatiŽnt komt in een woonsetting waarin veel zelfstandigheid verwacht wordt, maar waarin hij ook nog kan terugvallen op ondersteuning indien nodig.


Fase 4: de participatiefase

De reorganisatie- en rehabilitatiefase kan naadloos overvloeien in het participatiestadium, dat transmuraal gericht is en in het teken staat van wonen, werk, daginvulling, relaties en vrijetijd. Hoe al deze dingen worden ingevuld is afhankelijk van vele factoren: de wens van de patiŽnt, zijn cognitieve of financiŽle mogelijkheden, betrokkenheid van de familie, enzoverder. Sommige korsakovpatiŽnten zullen kiezen voor beschut wonen, terwijl anderen nog een eigen huis hebben. Nog anderen zien alleen wonen niet meer zitten, hebben niet de vaardigheden  om dit te doen en  gaan naar een woonzorgcentrum.  Maar waar de patiŽnt ook woont, het is belangrijk om veel aandacht te hebben voor alle levensdomeinen die de kwaliteit van leven bepalen, waaronder gezondheid, relaties, vrije tijd, mobiliteit, comfort,...

De relatie ‘werken en Korsakov’ is tegelijk eenvoudig en complex. Enerzijds hebben vele patiŽnten een leeftijd die hen tot de actieve klasse rekent en willen zij soms niets liever dan werken. Anderzijds maken de cognitieve stoornissen betaald werk eerder onrealistisch. Ook in beschutte werkplaatsen ligt het tempo en de gevraagde autonomie meestal buiten bereik. Vandaar dat er frequent op zoek moet gegaan worden naar alternatieve dagbestedingen waaruit toch zoveel mogelijk zin en voldoening gehaald wordt. Vertrekkend van de interesses van de persoon en maximaal gebruikmakend van de bestaande initiatieven in de regio (bijvoorbeeld voortrajecten arbeid), kunnen al creatief experimenterend oplossingen worden gezocht. Hetzelfde geldt voor vrijetijdsbestedingen.


Empathisch-directieve benadering (EDB)

De empathisch-directieve benadering (EDB) werd uitgewerkt binnen de Nederlandse residentiegroep Saffier als bejegeningswijze voor korsakovpatiŽnten (zie ook Van Noppen et al., 2007). Het is een bundeling van gekende principes die toegepast worden in deze concrete situatie. De benadering kan gemakkelijk geÔntegreerd worden in de hierboven beschreven fases, maar heeft een meer overkoepelend en verbindend karakter. Daarom wordt zij hier ook apart behandeld. EDB is bijzonder goed toepasbaar in residentiŽle settings. Het is een manier van kijken en handelen in de zorg voor korsakovpatiŽnten die eigen is aan teams en organisaties.

Empathie en directieven zijn twee kernbegrippen binnen de EDB. Empathie moet gezien worden in zijn klassieke betekenis van het zich kunnen inleven in het perspectief van de ander. De hulpverlener probeert de realiteit door de ogen van de korsakovpatiŽnt te bekijken en accepteert deze zienswijze. Dat is niet hetzelfde als akkoord gaan of gelijk geven, maar impliceert wel belang hechten aan. Al vergeten patiŽnten gesprekken en interacties, het gevoel van vertrouwen (of het tegendeel) kan wel blijven bestaan.

EDB gaat ervan uit dat de korsakovpatiŽnt behalve empathie ook sturing en leiding nodig heeft. Ook al ziet hij of zij bijvoorbeeld niet in dat hygiŽne een probleem is, deze toestand kan misschien niet blijven bestaan en vraagt om directieven. Dit is niet gelijk aan dwingen of commanderen. Het kan ook betekenen op een respectvolle, tactvolle of pragmatische manier gaan zoeken naar wat werkt bij deze patiŽnt, in deze situatie. Voor een uitgewerkte beschrijving van dit luik wordt verwezen naar Van Noppen et al. (2006).

 

Alcohol en hersenen

23 december 2014
A chinese dragon

Wist je dat alcohol niet alleen schadelijk is voor je lever en andere organen, maar ook voor je hersencellen? Wist je dat alcohol je brein kan doen krimpen na jarenlang gebruik en dat je probleemoplossend vermogen en andere cognitieve functies hierdoor ongemerkt verslechteren? 

Download artikel: "Doet alcohol je brein ťcht krimpen?"

Hoe omgaan met Korsakov? Empathisch-directief natuurlijk!

23 december 2014
A chinese dragon

Zowel voor partners, familieleden als professionele hulpverleners is het niet altijd eenvoudig om te weten hoe je met iemand met Korsakov moet omgaan. Wat doe of zeg je in een concreet geval? Hoe zorg je ervoor dat de patiŽnt bepaalde verantwoordenlijkheden terug opneemt? En mag je dat eigenlijk wel verwachten? De empathisch-directieve benadering is een zienswijze die houvast geeft in de praktijk en vertrekt vanuit een empathische, respectvolle en begrijpende grondhouding. Maar in het geval van de korsakovpatiŽnt is het soms nodig dat iemand het stuur even overneemt, al is dat niet steeds gemakkelijk...

Op de website van het Nederlandse Korsakov Kenniscentrum vind je meer informatie over deze benadering. Volg deze link naar de betreffende pagina.   

Drink ik tťveel alcohol?

23 december 2014

A chinese dragon

Ook op deze website zal je lezen dat Korsakov ťťn van de gevolgen kan zijn van overmatig alcoholgebruik. Maar wanneer drink jij (of je partner) nu teveel? Wanneer wordt drinken eigenlijk een probleem?  Wist je dat je je eigen alcoholgebruik gemakkelijk online kan testen? Op de site www.alcoholhulp.be vind je nuttige informatie over gebruik en misbruik, zowel voor jezelf, partner of familielid. Bovendien leer je er ook wat je zťlf kan doen of hoe je met behulp van online begeleiding meer controle verwerft over je gebruik.